HISTORIE
Vertskap, reiseliv og landbruk

Slektstradisjon

Sygard Grytting har truleg tilhørt same slekt sidan 1300-talet.

I rettsdokument frå 1534 ser ein eksempel på den 1000-årige særnorske odelslova. Garden kjem da over på inngifta ektefelles familie. Men i ei vidløftig ankesak til ein høgare rett på Hamar vinn slekta tilbake ”det faste gods”, som etter norsk lov ikkje skal koma i ”utarv”, mens ektefelles familie får behalde ”løsepenge” (løsøre). For å finne rettmessige eigarar, føres slekta tilbake til 1300-talet.


Frå 1534 er Stig S. Grytting 16. generasjons eigar i familien.
I tillegg til brukarparet, Hilde (f.1962) og Stig (1957), så bur deira tre søner Halvor (1990), Iver (1992), Amund (1996) og onkelen til Stig, Hans O. Grytting på garden (eigar 1955-1989). Hans er nå føderådskar, men er enno ein viktig medhjelpar i drifta.

Hilde er utdanna ergoterapeut og har arbeidd i helseetaten i Nord-Fron kommune 1989-1996.
Stig er sivilingeniør fra NTH og har arbeidd både for entrepenør og byggeteknisk-konsulent frå 1983-1995.

I dag er båe fulltids opptatt med landbruk og kulturbasert nærings-utvikling/ drift på Grytting.


Gjestetradisjon

I 1343 møtes nokre av landets mektigaste menn i ”suemfstofuonne j Grytingh a Frone sydra gardenom ” (dvs. svevnstova på Sygard Grytting på Fron). Det gjeld deling av ein stor arv, der barnebarnet til kong Håkon V Magnusson, baron Sigurd Haftorson frå Sudrheim, er den eine arveparten.

I 1775 beskriv historikaren Gerhard Schøning ganske detaljert ein usædvanleg bygning i tre høgder på Grytting som ”berettes at have tient til kloster”. I 1785 skriv prost Hiorthøy om munkekloster både på Grytting og nabogarden Rolstad. I dag meiner fagfolk at det var valfarten av pilegrimar (munkar) til Nidaros som har gjett denne tradisjonen..

Svevnstova/ ”klosteret”/ mellomalder herberget blir borte for allmenheita i 200 år fordi prosten i 1785 skriv at bygningen er ” for nogle år siden nedrevet”. Omkring 1780 flyttes heile tunet på Sygard Grytting høgare opp på eigedomen. Prosten er ikkje kjent med at storloftet frå mellomalderen vert bygd om i det nye tunet, slik tradisjonen er på garden. Fyrst i 1985 undersøker riksantikvaren ved Arne Berg bygningen, og finn ut at den har finndalslaft (dvs. frå før svartedauden i 1350) og at dimensjonen er landets største loft frå katolsk tid. Det kan vanskeleg tenkjast at det var fleire slike store loft på same gard utan at det vert nemnd i 1775.
Dei største forandringane i 1780 med mellomalderherberget på Grytting er svalgangen og tredje etasjen, samt vindauger og dører.

Den som vil lese meir om storloftet kan finne det i ”Norske Tømmerhus frå Mellomalderen, Bind 2” av Arne Berg og ”Ferd og fest” av prof. Sverre Steen.

Sigrid Undset let Kristin Lavransdatter overnatte på nabogarden ”hos munkene på Roaldstad”. Rolstadloftet frå 1300 er flytta til Norsk Folkemuseum.

Frå 1917-1958 er det pensjonatdrift i nedre hovedbygningen som i dag er historisk hotell . Dei marknadsførte da ”rein luft, reint drikkevatn, vel-laga og kraftig kost frå gardens egen produksjon og naturskjønne omgivelser”.
Velvære/Helseferie ville det heitt i dag.



Bilde av russiske tsaroffiserar på Sygard Grytting i 1917



Restaurering og OL1994

Gjennom 1990-åra er våningshusa nennsamt restaurert, der det er lagt mykje omtanke i å innpasse komfort og hygiene og samtidig bevare det originale miljøet. For innsatsen vart Hilde og Stig Grytting heidra med ”Verneprisen 1995” av Fortidsminneforeninga avd Oppland. Stiftelsen Norsk Kulturarv har tildelt Sygard Grytting sitt kvalitetsmerke ”Olavs-rosa” som borgar for tradisjon og ektheit.

I ei praktbok frå 1996 om norske trehotell (ISBN 82-908-2329-0) står:

”idag er Sygard Grytting et av landets vakreste og mest særpregede småhoteller”. ”Nå til dags er det få garder igjen i Gudbrandsdalen der så mange av de gamle husene fremdeles står, og dessuten er så godt bevart og pietetsfullt istandsatt som her”.

I ei bok fra 1998 om ”vakre gårder” (ISBN 82-512-0512) står også:

”Sygard Grytting er et av de best bevarte gamle gårdsanleggene i Gudbrandsdalen.”



Dagens gjesteverksemd

Gjesten vert invitert ”innafor dørstokken” og får eit sjeldant innsyn i ein heim og ein ekte historisk gudbrandsdalsk storgard med 20 talls tømmerhus. Alle husa er bygd på garden for gardens eige behov og vert brukt hovudsakleg på same måte i dag. Dvs. at gjesten bur historisk riktig, i originale våningshus, ikkje i tilflytta bygningar, nybygde etterlikningar eller omdisponerte driftsbygningar. Det er 5 originale våningshus bevart, som gjer dette muleg. Våningshusa spenner frå rustikk umåla tømmervegg i mellomalderloft og drengestue til finsleg ”herregårdstil” med dekorasjonsmåling og tapet i hovudbygningar. Gjestebygningane består av eit hovudgjestehus som var tiltenkt som ny hovudbygning rundt 1850 (”Nedre bygningen” = midtkammersbygning), ei drengestue ombygd i 1860 (”Karstugu” = loft), andre etasjen i den eldste hovudbygningen frå siste halvdel av 1600-talet (”Innhuset” = treromsplan) og eit langloft frå mellomalderen. Vertsfolket bur i eigen 1700-tals bygning i inntunet.
Uttunet med tømra driftsbygningar vert framleis brukt til aktivt landbruk med husdyrhald.


Tidleg jordbruksbusetting

Grenda Ryssland med Grytting er blant dei tidlege jordbruksbusettingar i Gudbrandsdalen med rike oldtidsfunn, 12-14 gravhaugar og ein steinring frå heidensk kult.

Garden ligg på eit platå midt i dalsida i ein lun sydvendt kvelving. Her gav naturgrunnlaget sikre vilkår for korndyrking og kort inneforingsperiode for husdyr. Samtidig baud Laugen (Gudbrandsdalslågen) på gode fiskeplassar og fjellet på vilt.

Sør-Fron var med sitt sterke jordbruk og sentrale plassering i dalen maktsenter for Gudbrandsdalen gjennom minst tusen år; dei fyrste hundreåra av vår tidsregning i Rysslandsgrenda med Grytting, frå 600-1021 er Gudbrangds-ætta på Hundorp dalens herse. Etter møte mellom Heilag Olav og DaleGudbrand på Hundorp som vert skildra av Snorre Sturlason så vert maktsenteret flytta opp til garden Steig, som blir kongsgard med veitslehall og kapell.

Navnet Fron signaliserer iflg. Oluf Rygg ”en frugtbar og smuk, lystig Egn, et feedt Land, da fraudig, i det Norske Sprog, bemærker feed, frugtbar og Frau det samme som Giødning, Giødske, Møg”.


Gardsnamn

Grytting er iflg. Oluf Rygh danna av gml.norsk grjot som betyr stein og avleiingsending. Endinga kan vera –vin, som tyder eng, slette . Altså stein-slette. Vin-namna vert rekna å vera frå folkevandringstida 200-400 e.Kr. Grytting er det eldste namnet i grenda Ryssland som har eit særdeles rikt oldtidsfunn frå 300.e.Kr.

I tidleg mellomalder er Grytting to gardar; Sygard og Nordgard. Sygard betyr altså søre garden og opptrer skriftleg i 1343 slik; ”grytingh a frone sydra gardenom”. I muntleg tale vert mest berre Grytting brukt.

Den doble konsonanten (tt) dukker opp skriftleg på 1500 talet og er nok dansk påverknad.


Landbruk

I dag er landbruket spesialisert til sau, korn, grasproduksjon og skogsdrift.
I gamal tid var drifta svært allsidig og garden var sjølvforsynt med det meste. Dyretalet på hovudbølet i 1865 er: 9 hestar, 34 naut, 26 sauer, 1 geit, 7 grisar pluss dyra på 6 husmannsplassar. Fronsbygdene var frå gamalt av ”kornkammeret” i Gudbrandsdalen. Mykje gjekk til bergstaden Røros. I dalstrøka var utmarka og seter med kraftig fjellbeite ein stor del av ressursgrunnlaget. I 1860-åra kjem Gudbrandsdalsosten og blir ei gjev vare med stor verknad på økonomien i dalen. Når mekaniseringa av landbruket skyt fart i siste halvdel av 1800-talet blir den tunge døla-hesten attraktiv og hesteavl attåtnæring for fleire i midt-dalen.